INALAGAAN KO ANG MATANDANG BABAE NA WALANG DUMADALAW SA OSPITAL HABANG NAKA-CONFINE ANG ASAWA KO—PERO HALOS HIMATAYIN AKO NANG IABOT NIYA SA AKIN ANG ISANG LUMANG PERA AT BINULONG ANG KANYANG TUNAY NA PAGKATAO BAGO SIYA NAWALA
Ang pangalan ko ay Elena. Isang simpleng maybahay na biglang gumuho ang mundo nang makatanggap ako ng tawag isang Martes ng hapon. Ang asawa kong si Ramon, na nagtatrabaho bilang delivery rider, ay naaksidente. Nabangga siya ng isang humaharurot na van.

Dahil kapos kami sa pera, sa charity ward ng isang pampublikong ospital kami bumagsak. Siksikan, mainit, at amoy alkohol at gamot ang paligid. Ang bawat kama ay halos magkadikit na.

Habang abala ako sa pag-aasikaso sa mga sugat ni Ramon at pagtakbo sa pharmacy para bumili ng gamot, napansin ko ang pasyente sa kabilang kama.

Siya si Lola Rosa.

Tinatayang nasa 80 anyos na siya. Napakapayat, puti na ang lahat ng buhok, at laging nakatulala sa kisame. Sa loob ng limang araw na pananatili namin doon, ni isang anino ng kamag-anak o kaibigan ay walang dumalaw sa kanya.

Ang tanging kasama niya ay ang kanyang maliit na bag na kupas na, na mahigpit niyang niyayakap sa kanyang dibdib kahit natutulog.

Naawa ako. Tuwing oras ng kainan, nakikita kong hirap siyang abutin ang tray ng matabang na lugaw na rasyon ng ospital. Madalas, hindi niya ito ginagalaw.

Isang tanghalian, may dala akong sobrang Sinigang na Baboy na niluto ko sa bahay para kay Ramon. Nilapitan ko si Lola Rosa.

“Lola,” malumanay kong tawag. “Gusto niyo po ba ng sabaw? Mainit pa po ito. Masarap pampalakas.”

Dahan-dahang lumingon si Lola Rosa. Ang kanyang mga mata ay malalim at mapungay. Tumango siya nang bahagya.

Sinubuan ko siya. Nakita ko ang munting ngiti sa kanyang labi nang matikman niya ang asim ng sinigang.

“Salamat, anak,” garalgal ang boses niya. Iyon ang unang beses na narinig ko siyang magsalita.

Mula sa araw na iyon, naging gawi ko na ang magdala ng extra na pagkain para kay Lola Rosa. Almusal, tanghalian, hapunan. Kung ano ang kinakain namin ni Ramon, iyon din ang kinakain niya. Pinupunasan ko rin siya ng bimpo kapag mainit ang panahon, at sinusuklayan ko ang buhok niya.

Sa mga sandaling gising si Ramon, nakikipagkwentuhan din siya kay Lola. Nalaman naming mayaman daw ang pamilya niya noon, pero nang mamatay ang asawa niya, nagkanya-kanya na ang mga anak niya sa ibang bansa at nakalimutan na siya.

“Hayaan mo na sila,” sabi ni Lola Rosa isang gabi habang hinahaplos ko ang likod niya. “Ang mahalaga, may mga anghel pa palang natitira sa lupa. Gaya niyo ng asawa mo.”

Lumipas ang dalawang linggo. Magaling-galing na si Ramon, pero problemado ako sa bayarin sa ospital. Nasa ₱80,000 ang bill namin, at wala na kaming mahiraman. Umiiyak ako sa isang sulok ng ward habang tinitignan ang billing statement.

Nang gabing iyon, bago kami matulog, tinawag ako ni Lola Rosa.

“Elena, lumapit ka,” mahina niyang utos. Nanginginig na ang kanyang mga kamay at tila hirap na siyang huminga.

Lumapit ako agad. “Bakit po, Lola? May masakit ba sa inyo? Tatawag ba ako ng nurse?”

Umiling siya. Kinuha niya ang kanyang kupas na bag at may dinukot sa ilalim nito.

Isang lumang sobre.

Mula sa sobre, inilabas niya ang isang piraso ng papel na pera. Isa itong antigong 500 Peso Bill noong panahon pa ng Hapon—yung tinatawag nilang Mickey Mouse Money. Kulay kape na ito sa kalumaan at malutong na.

Inabot niya ito sa akin.

“Lola, ano po ito? Remembrance po ba?” tanong ko, tinanggap ko ito para hindi siya mapahiya kahit alam kong wala na itong halaga sa tindahan ngayon.

Hinawakan niya ang kamay ko nang mahigpit. Ang lamig ng palad niya. Tumitig siya sa mga mata ko nang seryoso.

“Hija, makinig ka,” bulong niya, na parang nauubusan na ng hangin. “Akala ng mga anak ko… naubos na nila ang lahat ng yaman ko kaya iniwan nila ako dito para mamatay mag-isa. Akala ng lahat dito sa ward… isa lang akong pulubi.”

Huminto siya para huminga.

“Ang perang ‘yan… ‘yan ang palatandaan. Sa likod niyan, may nakasulat na account number at kombinasyon ng isang safety deposit box sa bangko sentral. Doon ko tinago ang lahat ng alahas at titulo ng lupa na hindi nakuha ng mga ganid kong anak.”

Nanlaki ang mga mata ko. Hindi ako makapaniwala.

“Lola… hindi ko po pwedeng tanggapin ‘to…”

“Kunin mo,” madiin niyang sabi. “Ibinibigay ko ‘yan sa’yo. Hindi dahil pinakain mo ako… kundi dahil sa loob ng dalawang linggo, ikaw lang ang tumingin sa akin bilang tao, hindi bilang pabigat.”

Ngumiti siya sa huling pagkakataon. “Bayaran mo ang ospital ng asawa mo. At mamuhay kayo nang payapa. Salamat, Elena.”

Pumikit siya at nakatulog.

Kinabukasan, nagising ako sa gulo sa ward. Wala na si Lola Rosa. Binawian siya ng buhay sa kanyang pagtulog.

Umiyak ako habang tinatakpan ng kumot ang mukha niya. Walang dumating na pamilya para kunin ang katawan niya. Ako na ang nag-asikaso sa social service para mabigyan siya ng disenteng libing kahit simple lang.

Pagkatapos ng libing, nanginginig kong tinignan ang lumang pera. Sa likod nga nito, may maliliit na numerong nakasulat sa fountain pen.

Pumunta ako sa bangko na binanggit niya. Kinakabahan ako. Baka guni-guni lang ni Lola ‘yun dahil sa gamot o katandaan.

Pero nang ipakita ko ang lumang pera at ang mga numero sa bank manager, namutla ito. Dinala ako sa isang pribadong kwarto.

Binuksan ang isang lumang safety deposit box.

Halos himatayin ako sa nakita ko.

Puno ito ng mga antigo at mabibigat na gintong alahas, mga diamond sets, at mga titulo ng lupa sa mga pangunahing lokasyon sa Maynila. Ang kabuuang halaga ay hindi lang milyones—kundi daan-daang milyon.

Si Lola Rosa ay hindi pulubi. Siya ay isang Matriarka ng isang mayamang angkan na pinili na lang manahimik nung inabandona siya ng sarili niyang dugo.

Nabayaran namin ang ospital ni Ramon. Nakabili kami ng sariling bahay, at nagtayo kami ng negosyo. Pero higit sa lahat, nagtayo ako ng isang maliit na foundation para sa mga matatandang naaabandona sa mga ospital—bilang pag-alala sa babaeng nagturo sa akin na ang pinakamalaking yaman sa mundo ay hindi ginto, kundi ang busilak na puso na marunong magmalasakit sa kapwa.