Gabi-gabi, laging may dalang patola si Marco bago matulog. Minsan malaki, minsan maliit — basta may patola sa ulunan ng kama. Nagtataka ako, pero ayaw niyang sabihin kung bakit. Hanggang isang gabi, nagising ako sa kalagitnaan ng dilim, at muntik nang mabitawan ang hininga ko nang makita kung ano ang ginagawa niya…

Nakilala ko si Marco sampung taon na ang nakararaan — una bilang kaibigan, tapos naging kasintahan, hanggang sa maging asawa ko. Noon, kami ang tipo ng magkasintahan na pinagseselosan ng iba: sweet, laging magkasama, parang walang katapusan ang pag-ibig. Pero pagkatapos naming magpakasal, doon ko lang nakita ang mga bitak na matagal nang nakatago.

Habang tumatagal, lumalabas ang tunay na ugali ni Marco — tamad, walang pakialam, at tila laging pagod sa lahat maliban sa cellphone niya. Pag-uwi galing trabaho, diretso siya sa kama, walang tanong kung kumain na ba ako o kung kamusta ang mga bata. Lahat ng gawaing bahay, ako. Kahit simpleng “salamat” o “mahal kita,” parang hindi ko na marinig mula sa kanya.

Maraming beses ko siyang kinausap. Umiiyak ako, nagmamakaawa na magbago siya. Pero lagi lang siyang tahimik o sasabihin, “Ganyan talaga ako.” Hanggang sa dumating ang panahon na nanganak ako sa aming pangalawang anak. Iniisip ko, baka kapag may bagong baby, magbabago na siya — pero mas lalo lang siyang naging mailap.

Tila wala siyang malasakit. Tuwing gabi, ako lang ang nagigising sa iyak ng sanggol, ako ang nagluluto, naglalaba, nag-aalaga. At habang nagmamadali akong gawin lahat, naririnig ko siyang humihilik sa kama.

Isang umaga, bigla siyang dumating na may dalang maliit na bote.
“Para sa’yo ito,” sabi niya, iniabot ang bote.
“Para saan ’yan?” tanong ko.
“Pampalaki ng dibdib. Gamitin mo tuwing gabi.”

Para akong binuhusan ng malamig na tubig.
“Anong ibig mong sabihin? Hindi ka na ba masaya sa itsura ko ngayon?”

Hindi siya sumagot agad. Umiling lang, tapos sabay sabing, “Hindi naman sa ganon. Pero, alam mo na… dati mas maganda ’yong—”

Hindi ko na siya pinatapos. Tumakbo ako papasok sa kwarto at doon umiyak nang tahimik habang yakap ang anak naming bagong panganak.

Ilang araw kaming hindi nag-usap. Hanggang isang gabi, napansin kong may kakaibang ginagawa si Marco. Bago matulog, laging may inilalagay sa ulunan ng kama — minsan patolang bilog, minsan pahaba. Nagtataka ako kung ano ang drama niya, kaya isang gabi tinanong ko:

“Marco, ano na naman ’yang patola mo diyan gabi-gabi? Para saan ’yan?”

Ngumiti siya nang may ngiti na parang wala lang, tapos sabi niya,
“Paalaala lang, Liza. Kung ayaw mong gamitin ’yong cream na binigay ko, balang araw, baka ganyan na rin ang itsura ng dibdib mo — parang patola.”

Nanigas ako. Hindi ko alam kung iiyak ako o sisigaw. Lahat ng sakit, pagod, at hiya na naipon sa loob ko, biglang sumabog.

Pagkatapos ng gabing ’yon, parang nawala ang respeto ko sa kanya. Hindi ko makalimutan ang tono ng boses niya — malamig, mapanlait, parang wala akong halaga bilang babae, bilang asawa, bilang ina.

Naisip ko tuloy, bakit ganito ang kapalit ng lahat ng sakripisyo ko? Ng mga gabing walang tulog, ng katawan kong nagbago para magbigay-buhay sa anak namin?

Sinubukan kong magsumbong sa mga magulang niya, pero sabi lang nila,
“Ganun talaga si Marco, matigas ang ulo. Pasensyahan mo na lang.”

Ngunit hanggang kailan ako magtitiis? Araw-araw akong nauubos, hindi lang sa pagod kundi sa sakit na dulot ng taong dapat sana ay nagmamahal sa akin.

Isang gabi, habang natutulog siya, tiningnan ko ang patola sa ulunan ng kama. Hawak ko iyon nang mahigpit, at sa loob-loob ko, sinabi:

“Hindi ko na hahayaang tapakan mo pa ang pagkatao ko.”

Kinabukasan, dinala ko ang mga anak ko sa bahay ng nanay ko. Sa unang pagkakataon, nakatulog ako nang walang bigat sa dibdib.

Hindi ko alam kung saan hahantong ang kasal namin, pero sigurado ako sa isang bagay: hindi ako kailanman magiging isang babae na natatakot sa patola ng asawa.

Ang mga salita ay maaaring mas makasakit kaysa sa anumang sugat. Walang gamot sa sugat na dulot ng paghamak, at walang halagang kapalit ang dignidad ng isang ina