Sa loob ng limang taon ng pagsasama namin ni Rico, palagi kaming pinapayagan ng mga magulang niya na umuwi sa bahay ng mga magulang ko tuwing Pasko. Lagi silang nakangiting nagsasabi:

“Ayos lang sa amin, anak. Umuwi muna kayo sa mga magulang mo para masaya rin sila.”

Tuwing maririnig ko iyon, naiiyak ako sa tuwa. Pakiramdam ko, napakapalad ko dahil may biyenang mabait at maunawain.

Pero dumating ang ikaanim na taon. Bigla kong naisip, “Matatanda na rin sina Mama at Papa ni Rico… baka nalulungkot sila tuwing Pasko kapag naiwan.”
Kaya ngayong taon, nagpasiya akong sorpresahin sila. Hindi ko sinabi kahit kanino. Maaga akong nag-impake: konting embutido, puto bumbong, at tapang Batangas—mga pagkaing alam kong magugustuhan nila. Nang makatulog si Rico, sumakay ako ng bus pauwi sa probinsiya nila sa Laguna, sabik na makita ang ngiti ng mga biyenan ko.

Ngunit pagdating ko roon… ako pala ang masosorpresa.

Pagbaba ko sa harap ng bahay, agad akong natigilan.
Maliwanag ang buong bakuran, may parol, may kantahan, at may amoy ng lechon at pansit. May malaking salu-salo sa loob ng bahay.

“May handaan? Pero bakit walang nagsabi sa akin?” bulong ko.

Dahan-dahan akong lumapit sa bintana at sumilip.
At doon ako napatigil.

Sa gitna ng mesa, may babaeng hindi ko kilala.
Mga trenta’y singko siguro ang edad, nakaayos ang buhok na kulot, suot ang mamahaling damit, at may makintab na kwintas na ginto.
Katabi niya si Mama ni Rico, nakangiti pa habang sinasabing:

“Anak, huwag kang mahihiya ha, ituring mo itong bahay mo rin.”

Nanlamig ang kamay ko. Nang pumasok ako sa pinto, natigilan silang lahat.
Si Mama, halos di makatingin.

“A-anak… a-anong ginagawa mo rito?” bulol niyang tanong.

Ngumiti ako nang mapait.

“Na-miss ko lang po kayo. Gusto ko sanang sorpresahin… pero parang ako yata ang nasorpresa.”

Tahimik ang lahat. Tanging tikatik ng mantika sa kawali ang maririnig.
Tumitig sa akin ang babaeng iyon—mapangahas, parang gusto akong sukatin.

At doon ko naintindihan.
Limang taon akong pinapayagan umuwi tuwing Pasko…
hindi dahil sa kabaitan nila—kundi dahil may ibang babaeng pumupuno ng lugar ko dito.

Tumitig ako kay Mama, saka ko tinanong nang garalgal:

“Sino po siya?”

Mabilis niyang inilapag ang hawak na lumpiang shanghai.

“Kaibigan lang ‘yan ng Tita Lita mo, anak. Napadaan lang. Ikaw naman, bigla-bigla kang dumating—hindi kami nakapaghanda.”

Pero ngumiti nang mapang-insulto ang babae.

“Kaibigan daw? Huwag ka ngang magpanggap, Tita. Ako si Marites—ang unang asawa ni Rico.”

Parang binagsakan ako ng langit.

“Unang… asawa?”

Lumapit siya sa akin, nakataas ang kilay.

“Oo. Ako ang orihinal. Naghiwalay kami noon kasi pinilit siyang pakasalan ka.
Pero alam mo bang tuwing Pasko, bumabalik siya rito? Sa amin?”

Nanlabo ang paningin ko.
Sa loob ng limang taon, may dalawang mundo pala ang asawa ko—isang Paskong peke sa akin, at isang Paskong totoo sa kanya.

“Mama… alam n’yo po ito? Alam n’yo bang patuloy silang nagkikita?”

Sumabat si Lola, malamig ang boses:

“Si Marites ang ina ng panganay ng pamilya namin. Kahit hiwalay na, may karapatan siya. Kaya tuwing pinapauwi ka namin, para makasama niya ang anak niya sa Pasko. Ngayon alam mo na. Ikaw na ang bahalang magdesisyon.”

At saka lumabas mula sa kwarto ang batang lalaking mga lima o anim na taon.
Kopyang-kopya ni Rico—parehong mata, parehong ngiti.

“Mama Marites! Miss na miss kita!”

Yakap-yakap niya ang babae habang ako’y nakatulala, nanginginig, at walang maisagot.

Noong sandaling iyon, bumagsak ang isang vase sa sahig—nababasag kasabay ng lahat ng pangarap ko.

Doon ko lang napagtanto:
Hindi kailanman tinalikuran ni Rico ang nakaraan niya.
Ginawa lang niya akong panakip-butas—isang panakip Pasko sa dalawang buhay na itinago niya sa likod ng isang ngiti.

Isang lalaking may dalawang Pasko, dalawang pamilya, at wala ni katiting na konsensiya.