Ang tunog ng posas na isinasara sa pulso ni Mary Jane ay parang kulog sa loob ng mansyon. Click. Malamig. Mabigat. Mas mabigat pa sa mga sako ng bigas na binuhat niya sa probinsya.

“Dalhin niyo na ‘yan!” sigaw ni Senora Leticia, habang inaayos ang kanyang mamahaling seda na damit. Nakatayo siya sa grand staircase, nakatingin sa ibaba na parang isang reyna na nagpapatapon ng basura. “Walang lugar ang mga magnanakaw sa pamamahay ko! Matapos kitang pakainin? Ito ang isusukli mo?”

“Senora, parang awa niyo na po,” lumuhod si Mary Jane. Ang kanyang tuhod ay tumama sa matigas na marmol. “Wala po akong kinuha. Nagtatrabaho lang po ako para sa mga anak ko.”

“Huwag kang mag-drama!” dura ng senora. “Nakita ko ang nawawalang kwintas sa ilalim ng unan mo! Sinungaling!”

Hinila si Mary Jane ng mga pulis. Sa labas, nagkukumpulan ang mga kapitbahay. Ang mga mata nila ay puno ng panghuhusga.

Magnanakaw. Ang salitang iyon ay dumikit sa kanya na parang putik.

Sa loob ng police mobile, habang nakatingin sa rehas na bintana, tumulo ang luha ni Mary Jane. Naalala niya ang mukha ng kanyang tatlong anak—si Tomas, Rico, at ang bunso. Nangako siyang uuwi na may dalang ginhawa. Bakit ganito ang sukli ng kapalaran?

Pero hindi alam ni Senora Leticia, ang babaeng ipinakulong niya ay may nakaraang magpapabago sa takbo ng hustisya. Ang posas na ito ang magiging susi sa isang rebelasyong yayanig sa buong korte.

Anim na buwan bago ang insidente.

Ang buhay sa probinsya ay isang walang katapusang pakikipagbuno sa gutom. Si Mary Jane, bagaman may edad na, ay hindi tumitigil. Namamasukan sa bukid, naglalabada, nagtitinda. Pero kulang. Laging kulang.

“Nay, titigil na lang po ako,” sabi ni Tomas isang gabi, habang pinagmamasdan ang walang laman na kaldero. “Magtatrabaho na lang ako sa construction.”

“Hindi,” matigas na sagot ni Mary Jane. Hinawakan niya ang magaspang na kamay ng anak. “Ako ang bahala. Magtatapos kayo. Kahit anong mangyari.”

Ang desisyong lumuwas ng Maynila ay parang pagtalon sa bangin. Baon ang tapang at konting barya, nilisan ni Mary Jane ang baryo.

Ang Maynila ay maingay, magulo, at walang awa.

Sa kanyang ikalawang araw, habang naglalakad sa España naghahanap ng agency, narinig niya ang tili ng mga gulong.

Scrrreeech!

Isang bata ang tumawid habang naka-go ang traffic light. Parang huminto ang oras. Nakita ni Mary Jane ang paparating na jeep. Walang nag-isip. Tumakbo siya.

Niyakap niya ang bata at gumulong sila sa bangketa.

“Jusko! Anak ko!” sigaw ng isang babaeng naka-business attire na tumatakbo palapit.

Nanginginig ang bata, pero ligtas. Sugatan ang siko ni Mary Jane, pero nakangiti siya. “Ayos lang siya, Ma’am. Ayos lang.”

Nagpasalamat ang ina, nag-abot ng pera, pero tinanggihan ito ni Mary Jane sa una. Tinanggap niya lang ito nang ipilit ng ginang para pambili ng gamot sa sugat. Hindi niya kinuha ang pangalan ng pamilya. Para sa kanya, ginawa lang niya ang tama.

Nakapasok siya bilang kasambahay kay Senora Leticia. Akala niya, swerte na. Pero impyerno pala ang naghihintay.

Si Senora Leticia ay ang klase ng taong sinusukat ang halaga ng iba base sa laman ng pitaka.

“Mary Jane! Ang dumi ng sahig! Bulag ka ba?” sigaw nito tuwing umaga.

“Mary Jane! Ang tabang ng sabaw! Gusto mo ba kaming patayin sa gutom?” bulyaw nito tuwing gabi.

Kahit ang anak nitong si Marco, na mayabang at spoiled, ay ginagawa siyang utusan ng mga bagay na labas sa trabaho. “Labhan mo ‘yung sapatos ko by hand. Ayoko sa machine.”

Tiniis lahat ni Mary Jane. Bawat insulto, nilulunok niya kasama ng kanin. Para kay Tomas. Para kay Rico.

Hanggang sa dumating ang araw ng “nawawalang” dyamanteng kwintas.

Alam ni Mary Jane na hindi ito nawawala. Nakita niya si Senora Leticia na suot ito bago umalis ng bahay. Pero pag-uwi, nagwala ito. At bigla, nasa ilalim na ng unan ni Mary Jane sa servants’ quarters.

Planted.

Pero sino ang maniniwala sa katulong laban sa isang donya?

Ang Araw ng Paglilitis.

Ang korte ay amoy luma at puno ng tensyon. Nakaupo si Mary Jane sa bangko ng akusado, suot ang orange na t-shirt ng mga bilanggo. Payat na payat na siya.

Pumasok si Senora Leticia, taas-noo, kasama ang kanyang abogado de kampanilya.

“All rise!” sigaw ng bailiff.

Pumasok ang Hukom. Si Judge Armando Castillo. Istrikto. Kilala sa pagiging matapang.

Binasa ang kaso. “People of the Philippines versus Mary Jane Cruz. Qualified Theft.”

Tinignan ni Judge Castillo ang akusado. Sandaling kumunot ang noo niya. Tinignan niya ang pangalan sa papel. Tinignan ulit si Mary Jane.

Biglang namutla ang Hukom.

Ang babaeng nakayuko, na nanginginig sa takot, ay ang babaeng may peklat sa siko. Ang babaeng sumagip sa anak niya sa España anim na buwan na ang nakakaraan.

“Sandali,” sabi ng Hukom. Ang boses niya ay basag.

Natahimik ang buong korte.

“Ikaw…” turo ng Hukom kay Mary Jane. “Ikaw ang nagsalba sa anak ko sa tapat ng UST.”

Nag-angat ng tingin si Mary Jane. Namukaan niya ang lalaki—ito ang asawa ng babaeng nagpasalamat sa kanya noon. Nakita niya ito sa background noon na tumatakbo palapit sa mag-ina.

“Your Honor?” tanong ng abogado ni Senora Leticia, naguguluhan.

“Ang babaeng ito,” mariing sabi ng Hukom, nanginginig ang kamay na nakaturo kay Mary Jane, “ay tinaya ang buhay niya para sa batang hindi niya kaano-ano. Tinanggihan niya ang pabuya. At sasabihin niyo sa akin, nagnakaw siya ng kwintas?”

“Objection, Your Honor! Bias!” sigaw ng abogado.

“Overruled!” sigaw ng Hukom. “I am staring at a woman of integrity. At dahil kilala ko siya, sisiguraduhin kong lalabas ang katotohanan sa korte na ito.”

Nagbago ang ihip ng hangin. Inutos ng Hukom ang full reenactment at review ng ebidensya. Ipinatawag ang mga eksperto sa CCTV.

Sa takot na madamay sa perjury, biglang nagsalita si Marco, ang anak ni Senora Leticia na nasa audience.

“Itigil niyo na ‘to,” sigaw ni Marco, nakayuko.

“Marco!” saway ni Senora Leticia.

“Hindi, Ma! Nakita kita!” Tumayo si Marco, umiiyak. “Nakita kita sa CCTV sa kwarto mo. Ikaw ang nagtago ng kwintas sa kwarto ni Yaya Mary Jane. Narinig kitang kausap si Tita sa telepono, sabi mo gusto mo lang siyang paalisin nang hindi nagbabayad ng separation pay!”

Gumuho ang mundo ni Senora Leticia. Ang mga tao sa korte ay nagbulungan. Ang galit ng Hukom ay parang bulkang sasabog.

“Senora Leticia,” malamig na sabi ng Hukom. “Mukhang ikaw ang dapat posasan ngayon.”

Nakalaya si Mary Jane.

Pero hindi lang kalayaan ang nakuha niya. Inutos ng korte na bayaran siya ni Senora Leticia ng danyos perwisyo—halagang sapat para baguhin ang buhay ng isang mahirap na pamilya. Bukod pa doon, kinasuhan si Leticia ng Incriminating Innocent Person at Perjury.

Umuwi si Mary Jane sa probinsya hindi bilang kriminal, kundi bilang bayani.

Sinalubong siya nina Tomas at Rico na may luha sa mata.

“Nay, akala namin hindi ka na babalik,” iyak ng bunso.

“Nandito na ako, anak. At hindi na tayo magugutom ulit,” sagot ni Mary Jane.

Ginamit niya ang perang nakuha para magtayo ng sari-sari store. Pero dahil sa likas na sipag at sa kwento ng kanyang katapatan na kumalat sa bayan, dinagsa ang kanyang tindahan.

Isang araw, bumisita si Ginang Reyes, isang malaking supplier ng groceries na nakarinig sa balita.

“Bilib ako sa tapang mo, Mary Jane,” sabi ng negosyante. “Gusto kitang tulungan. Palakihin natin ito.”

Sa tulong ni Ginang Reyes at sa puhunan ni Mary Jane, ang sari-sari store ay naging MJ’s Mini Mart.

Lumipas ang limang taon.

Nakatapos si Tomas ng Engineering. Si Rico ay nasa Nursing na.

Si Mary Jane? Hindi na siya ang kasambahay na nakayuko. Siya na ang Boss. Pero tuwing may namamalimos o nangangailangan sa tapat ng tindahan niya, siya pa rin ang Mary Jane na nagbibigay nang walang kapalit.

Minsan, tinitignan niya ang kanyang mga kamay. Dati, puno ito ng sabon at dumi mula sa paglilinis ng bahay ng iba. Ngayon, puno ito ng biyaya na ipinapasa niya sa iba.

Sa huli, napatunayan niya: Ang katotohanan ay parang langis sa tubig. Pilitin man itong ilubog ng kasinungalingan, aangat at aangat pa rin ito sa ibabaw. At ang kabutihan? Ito ang tanging yaman na hindi kayang nakawin ng sinuman.