Mula nang makilala ni Miguel si May, tuluyan siyang nagbago. Hindi na siya pala-gala tulad ng dati; nagsimula na siyang mag-isip ng seryosong kinabukasan at pag-aasawa. Si May ay mahinahon, may matatag na trabaho, maayos ang itsura, at galing sa disenteng pamilya. Nang ipakilala ni Miguel si May sa kanyang ina, agad naman itong pumayag matapos ang isang maayos na pag-uusap.

Pagkaraan lamang ng ilang buwan, mabilis na napag-usapan ng dalawang pamilya ang kasal.

Isang araw, sinabi ni May kay Miguel:

“Gusto kong magpatahi ng sarili kong wedding dress—yung talagang maganda. Itatago ko bilang alaala, at magagamit din natin kapag nag-travel tayo para sa photos.”

Agad pumayag si Miguel.

Pumili si May ng isang kulay rosas na gown, simple pero elegante, at bagay na bagay sa kanyang pangangatawan. Nang ipakita niya ito sa kanyang magiging biyenan, ngumiti ito nang banayad:

“Napakaganda. Kahit ano ang isuot mo, babagay sa’yo. Noong bata pa ako, pangarap ko ring magkaroon ng ganyang damit.”

Itinakda ang kasal sa isang magandang araw. Maingat na pinaghandaan ng ina ni Miguel ang lahat—mula sa pamamanhikan hanggang sa araw ng kasal. Maaga pa lang, umalis na ang pamilya ng lalaki papunta sa bahay ni May—isang maliit ngunit elegante at modernong bahay sa labas ng Cavite.

Naghintay ang lahat sa sala, inaabangan ang pagbaba ng nobya.

Nang malapit na magtanghali, may isang babaeng bumaba mula sa hagdan.

Si May iyon.

Ngunit laking gulat ng lahat—hindi niya suot ang pink na gown na matagal nang inihanda, kundi isang lumang puting damit, may bahid ng dumi at halatang luma na.

Nagkatinginan ang lahat, hindi makapaniwala.

Agad siyang nilapitan ng kanyang ina.

“Anak, anong nangyayari? Nasaan ang gown? Bakit iyan ang suot mo?” nag-aalalang tanong nito.

Kalmadong sumagot si May:

“Huwag po kayong mag-alala, Ma. May gusto lang po akong sabihin… bago ako umalis papunta sa bahay ng magiging asawa ko.”

Sa sandaling iyon, pumasok na ang pamilya ng lalaki.

Pagkakita pa lang ng ina ni Miguel kay May, bigla siyang namutla, nahilo, at bumagsak sa sahig.

Samantala, si Miguel ay nanigas sa kinatatayuan—halos hindi makapagsalita, at halatang nanginginig ang buong katawan.

Tahimik ang buong angkan ng lalaki. Walang nakaintindi kung ano ang nangyayari.

Lumapit si Miguel kay May, nanginginig ang boses:

“Bakit… bakit iyan ang suot mo?”

Tumingin sa kanya si May, kalmado ngunit matalim ang mga mata—

At doon pa lang magsisimulang mabunyag ang lihim na matagal nang itinatago…

Tahimik ang buong bahay. Ang tanging maririnig lamang ay ang huni ng bentilador at ang hingal ng ina ni Miguel na ngayon ay nakahiga sa sofa, hawak ang dibdib.

“Tubig… paki-abot ng tubig…” mahina niyang sabi.

May agad na lumapit, kumuha ng baso, at iniabot ito. Ngunit hindi tinanggap ng matandang babae ang tubig. Sa halip, nanginginig niyang tinuro ang suot ni May.

“Hindi… hindi puwede…” bulong niya. “Hindi dapat…”

Lalong naguluhan ang lahat.

“Mama, ano’ng ibig mong sabihin?” tanong ni Miguel, halatang namumutla.

Huminga nang malalim si May. Sa wakas, nagsalita siya.

“Dahil ito,” sabi niya, hinahaplos ang lumang puting damit na suot niya, “ay hindi basta damit.”

Tumingin siya sa lahat—sa mga kamag-anak ng lalaki, sa kanyang mga magulang, at sa lalaking muntik na niyang pakasalan.

“Ito ang wedding dress ng unang babaeng pinakasalan ng ama ni Miguel.”

Parang tinamaan ng kidlat ang buong silid.

“Ano?!” sabay-sabay na tanong ng ilan.

Si Miguel ay napaatras ng isang hakbang. “Imposible ‘yan…”

Ngunit si May ay nanatiling kalmado.

“Hindi imposible,” sagot niya. “Dahil ang babaeng iyon… ay ang tiyahin ko.”

Napatakip ng bibig ang ina ni Miguel. Muling namutla ang kanyang mukha.

“Mama?” halos pabulong na sabi ni Miguel. “Totoo ba ‘yon?”

Tumango ang matandang babae, umiiyak na ngayon.

“Akala ko… hindi na lalabas pa ang nakaraan,” hikbi niya.

Doon nagsimula ang pagbubunyag ng lihim na tinago nang mahigit dalawampung taon.

Noong bata pa si Miguel, ikinasal ang kanyang ama sa isang babae—mahinhin, mabait, at galing sa simpleng pamilya. Ngunit dahil sa kahirapan at kakulangan sa suporta ng pamilya ng lalaki, hindi nagtagal ang kasal.

“Pinilit ko silang maghiwalay,” umiiyak na pag-amin ng ina ni Miguel.
“Hindi ko matanggap na ganoon ang napili ng anak ko.”

Ang babaeng iyon—ang tiyahin ni May—ay umalis na walang dala kundi ang wedding dress na hindi man lang niya nasuot nang maayos.

Lumipas ang mga taon. Namatay ang ama ni Miguel. Ang babaeng iniwan ay hindi na nag-asawa muli.

At si May—lumaki sa piling ng tiyahing iyon, hindi alam ang buong katotohanan, kundi ang tanging bilin lang:

“Kung sakaling ikakasal ka,” sabi noon ng tiyahin niya, “siguraduhin mong malinaw ang pinapasok mo. Huwag kang papayag na ulitin ang sakit ng nakaraan.”

Isang taon bago ang kasal, aksidenteng nakita ni May ang lumang wedding dress sa baul ng kanyang tiyahin. May tatak ito—pangalan ng ama ni Miguel.

Doon niya sinimulang imbestigahan ang lahat.

At nang ipakilala sa kanya si Miguel… doon niya napagtanto ang nakakapangilabot na koneksyon.

“Hindi ako pumasok sa relasyon na walang alam,” mahinahong sabi ni May.
“Mahal kita. Pero kailangan kong malaman kung anong klaseng pamilya ang papasukin ko.”

Sinubukan niyang magbukas ng usapan noon kay Miguel, ngunit palagi itong umiiwas.

“At ngayong araw ng kasal,” dagdag niya, “ito ang araw na hindi na puwedeng manahimik.”

Tahimik na lumapit si Miguel kay May.

“Bakit hindi mo sinabi agad?” tanong niya, nanginginig ang boses.

“Dahil gusto kong makita,” sagot ni May, “kung may lakas ka bang harapin ang katotohanan… o tatakbo ka rin tulad ng ginawa noon.”

Tumulo ang luha ni Miguel.

“Pasensya na,” sabi niya. “Hindi ko alam ang buong kuwento. Pero ngayon… alam ko na kung bakit ganito ang reaksyon ng nanay ko.”

Lumapit siya sa kanyang ina.

“Mama,” mariing sabi niya, “hindi ko hahayaang ulitin ang ginawa mo noon.”

Napaiyak nang malakas ang matandang babae.

“Ayaw kong mawala ka,” sabi nito.

“Hindi mo ako mawawala,” sagot ni Miguel. “Pero hindi rin ako mawawala sa sarili ko.”

Tumahimik si May.

“Hindi ko ito ginawa para sirain ang kasal,” sabi niya.
“Ginawa ko ito para simulan ito nang malinis—kung magsisimula man.”

Tumingin siya kay Miguel.

“Kung pipiliin mong umatras, mauunawaan ko. Pero kung pipiliin mo akong panindigan—kailangan mong ipangako na hindi ka magiging duwag kapag dumating ang pagsubok.”

Lumuhod si Miguel sa harap niya.

“Hindi ko mababago ang nakaraan,” sabi niya, “pero kaya kong itama ang hinaharap.”

Tumayo ang ina ni Miguel, mabagal ngunit matatag.

“Kung papayag ka pa,” sabi niya kay May, “hihingi ako ng tawad… hindi lang sa’yo, kundi sa babaeng sinaktan ko noon.”

Tahimik na tumango si May.

Makaraan ang isang oras, nagbihis muli si May.

Isinuot niya ang pink na wedding dress.

Ngunit bago bumaba, inilapag niya ang lumang puting damit sa mesa—maayos, marangal.

“Ito,” sabi niya, “ay mananatiling alaala. Para hindi na maulit.”

Ang kasal ay natuloy—hindi perpekto, ngunit totoo.

At sa araw na iyon, hindi lang dalawang tao ang ikinasal—
isang kasinungalingan ang tuluyang inilibing,
at isang pamilya ang natutong humarap sa sarili nilang anino.

Aral ng kuwento:
Ang pag-aasawa ay hindi lang pag-ibig—ito ay tapang.
Tapang na harapin ang nakaraan,
upang ang hinaharap ay hindi na muling masaktan.