Ginising ako ng asawa ko bandang alas-siyete ng umaga. Ngunit ni siya ni ang kanyang ina ay hindi man lang naisip ang sorpresang inihanda ko para sa kanila.

Halos tatlong taon na kaming kasal, at sa panahong iyon, lubos na akong napagod. Nagtrabaho ako mula umaga hanggang gabi—ako ang nag-aasikaso ng bahay, pamimili, bayarin, at lahat ng gastusin—samantalang ang asawa ko ay hindi man lang nagsikap na maghanap ng trabaho.

Bago ang kasal, may paminsan-minsan siyang sideline. Ngunit nang magsama na kami sa iisang bubong, tila bigla na lang niyang napagdesisyunan na obligasyon kong sustentuhan siya.

Ngunit ang pinakamasahol ay ang kanyang ina. Para sa kanya, tungkulin ng kanyang anak na sustentuhan siya nang lubusan: mga regalo, damit, gamot, biyahe, at lahat ng luho—sa paniniwala niya, lahat iyon ay dapat sagot ng kanyang anak.

Wala siyang pakialam na ang tinatawag niyang “pera ng anak niya” ay galing sa akin—sa aking sahod, sa aking pagod, at sa aking mga luha matapos ang isa na namang gabing walang tulog.

Regular na binibigyan ng asawa ko ang kanyang ina ng perang kinikita ko. Binibilhan niya ito ng mga regalo at pinapadalhan pa ng kahit barya. Tahimik akong nagtitiis, iniisip na ang pamilya ay nakabatay sa sakripisyo, na hindi dapat masira ang relasyon.

Ngunit kamakailan, sumobra na sila. Halos araw-araw na akong minemensahe ng biyenan ko tungkol sa mga kailangan niya: mga kosmetiko, bagong blusa, tulong sa hulog ng bahay. Paulit-ulit akong pinapaalalahanan ng asawa ko na, “Dapat maginhawa ang buhay ni Mama.”
At ako? Isa lang akong pitaka.

Iyon lang ang nag-iisa kong araw na pahinga. Sa wakas, nakatulog ako nang mahimbing. Ngunit halos kakapikit ko pa lang, biglang bumukas ang pinto ng kwarto. Hinila ng asawa ko ang kumot ko at yumuko sa akin, nagsalita sa tonong parang ako’y personal niyang katulong:

“Bilisan mo. Sabihin mo ang PIN ng card mo. Nasa tindahan si Mama, bibili siya ng bagong cellphone.”

Nakahiga lang ako roon, halos hindi maintindihan ang nangyayari. Alam niyang kakapasok lang ng sahod ko kahapon at ni isang sentimo ay hindi ko pa nagagastos. Tiningnan ko siya at mahinahong sinabi:

“Bumili siya gamit ang sarili niyang pera.”

At doon siya sumabog. Sinigawan niya ako, tinawag na maramot, walang respeto sa kanyang ina, at paulit-ulit na sinabing “karapat-dapat si Mama sa pinakamaganda.” Ininsulto niya ako, tinakot, at pinilit. At sa sandaling iyon, may napagtanto ako: tama na. Wala nang pasensya, wala nang respeto, wala nang pagtatangkang iligtas ang kahit ano. May plano na ako—tahimik, simple, at masakit para sa kanila.

Ibinigay ko ang PIN.
Ngunit may ginawa ako pagkatapos na hindi ko kailanman pinagsisihan 😱😨

Umalis siya agad, kuntento, ni hindi man lang nagpasalamat. Ipinihit ko ang mga mata ko at hinintay ang mensahe ng bangko. Nang makita ko ang singil—halos buong sahod ko ang ginastos sa cellphone ng kanyang ina—tumayo ako, kinuha ang telepono, at tumawag sa pulisya.

“Ninakaw ang card ko,” mahinahon kong sinabi.
“Ginamit ang pera nang wala ang pahintulot ko. Oo, alam ko ang address ng gumawa. Oo, handa akong magpaliwanag.”

Pagkalipas ng ilang oras, inaresto ang biyenan ko sa kanyang bahay. Hawak pa niya ang cellphone na binili. Dinala siya sa presinto, kung saan pilit niyang ipinaliwanag sa maawaing tono na “may pahintulot ng anak niya.” Ngunit ang card ay nakapangalan sa akin. Ang bayad ay ginawa nang wala ang aking pahintulot. Sa mata ng batas, ito ay malinaw na pagnanakaw. Nahaharap siya sa multa o pananagutang kriminal.

At ang asawa ko…
Umuwi siyang galit na galit, sumisigaw na sinira ko raw ang buhay ng kanyang ina.

Tahimik kong inayos ang kanyang mga gamit, inilabas ang maleta niya, at sinabi:

“Tatlong taon kang nabuhay sa pera ko. Tama na. Ikaw na ang bumuhay sa nanay mo.”

At isinara ko ang pinto sa kanyang mukha.

Hindi ako nakatulog nang gabing iyon. Hindi dahil sa takot, kundi dahil sa kakaibang gaan na hindi ko naramdaman sa loob ng maraming taon. Ang katahimikan ng apartment ay hindi na mabigat—sa wakas, ito’y akin na.

Kinabukasan, walang tigil ang pag-vibrate ng telepono ko. Mga mensahe mula sa di-kilalang numero, kamag-anak niya, kakilala ng kanyang ina. May nanlalait, may nagmamakaawa na “ayusin na lang,” na bawiin ang reklamo, na “pamilya ang mas mahalaga.” Binasa ko ang bawat mensahe nang kalmado, at pagkatapos ay may ginawa akong simboliko: pinatay ko ang telepono at nagtimpla ng kape. Walang pagmamadali. Walang konsensya.

Pagkalipas ng dalawang araw, pumunta ako sa presinto para sa pormal na salaysay. Ikinuwento ko ang lahat: ang mga taon ng pagdepende nila, ang kontrol, ang tuloy-tuloy na presyon, ang paggamit ng pera ko nang walang pahintulot. Tiningnan ako ng pulis at sinabi ang salitang hanggang ngayon ay tumatatak sa akin:

“Hindi mo lang ipinagtanggol ang pera mo. Ipinagtanggol mo ang sarili mo.”

Naiwasan ng biyenan ko ang mas mabigat na kaso dahil naibalik ang cellphone at bahagi ng pera, ngunit pinagmulta siya at binigyan ng opisyal na babala. Sa unang pagkakataon, may nagsabi sa kanya ng “hindi”—at hindi niya iyon nabili sa luha o manipulasyon.

Sinubukan ng asawa kong bumalik. Isang linggo ang lumipas, dumating siya na may murang bulaklak at isang handang-handang talumpati. Sinabi niyang “naintindihan na niya ang lahat,” maghahanap daw siya ng trabaho, at may sakit daw sa puso ang kanyang ina “dahil sa akin.” Tahimik ko siyang pinakinggan at nang matapos siya, ibinalik ko ang mga bulaklak.

“Hindi,” sabi ko.
“Hindi dahil mahal mo na ako ngayon. Hindi dahil nangangako kang magbabago. Hindi dahil, sa unang pagkakataon, natatakot kang mawala ako. Hindi.”

Maingat kong isinara ang pinto. Walang sigawan. Hindi na kailangan.

Isang buwan ang lumipas, nagpalit ako ng mga kandado, nagbukas ng bagong account, at nag-enroll sa kursong matagal ko nang gustong kunin pero sinasabing “hindi kailangan.” Muli akong tumawa kasama ang mga kaibigan, natulog ng walong oras nang tuloy-tuloy, at ginastos ang pera ko para sa sarili ko—nang hindi humihingi ng pahintulot sa isip ko.

Isang araw, habang papunta sa trabaho, may napagtanto ako:
Hindi ang pagtawag sa pulis ang tunay na plano.
Ang tunay na plano ay ang ipaalala sa sarili ko na hindi ako pitaka, hindi katulong, at hindi anino. Isa akong tao.

At iyon ang sorpresang hindi nila nakita:

Kapag ang isang babae ay tumigil sa pagtitiis, hindi siya naghihiganti…
siya’y nagpapalaya sa sarili.