Sa paanan ng bundok ng San Felipe, may isang maliit na baryo na tila nakalimutan na ng mundo. Dito nakatira si Lando, isang payak at mabait na mangingisda. 50 taon na siya, medyo kuba na ang likod sa bigat ng mga taon at mag-isa lang siyang naninirahan sa isang lumang kubo na minanap pa niya sa kanyang ama. Tahimik ang kanyang buhay.

Gigising sa madaling araw, manghuhuli ng isda sa ilog, ibebenta ang konti sa palengke at uuwi ng pagod ngunit ktento. Pero sa likod ng kanyang payak na pamumuhay, may isang kirot na hindi niya malimutan ang mawalan ng anak at asawa sa isang aksidente. 10 taon na ang nakalipas. Isang maulap at malamig na umaga habang binubuksan ni Lando ang pinto ng kanyang kubo upang magsimula ng panibagong araw, bigla siyang napatigil.

Ha? Ano to? Bulong niya. Sa harap mismo ng kanyang kubo, sa ibabaw ng banig na tila, bagong latag, may isang maliit na sanggol nakatupi sa loob ng puting kumot. Nanginginig sa lamig at mahina ang pag-iyak. “Hindi maaari, sino namang mag-iiwan ng sanggol dito?” Nanginginig na tanong niya. Luminga-linga si Lando.

Walang tao. Wala ring bakas ng paang nagmamadaling umalis. Ang katahimikan ng gubat ay parang nagtatago ng isang lihim. Lumapit siya at marahang binuhat ang sanggol. “Naku, ang lamig mo,” sabi niya habang pilit pinapainit ang bata sa kanyang dibdib. Habang pinapasok niya sa kubo ang sanggol, may napansin siyang maliit na papel sa gilid ng banig.

Nanginginig ang kamay niyang dinampot. “Ito isang sulat.” Patawarin mo po ako. Hindi ko kayang alagaan ang batang ito. Hindi siya ligtas sa amin. Mahal ko siya pero mas magiging ligtas siya sa kamay ng isang mabuting tao. Hangad ko ang awa ninyo. Wala pangalan. Wala ring pahiwatig kung sino ang nagsulat. Napaupo si Lando.

Hawak-hawak ang sanggol na unti-unting tumatahan. Bakit sa akin? Bakit dito? Tanong niya sa sarili habang tila humihigop ang hangin ang bigat ng sitwasyon. Pero nang tumingin siya sa mukha ng sanggol, may kung anong kumurot sa puso niya. Para bang matagal na niyang kilala ang batang ito? Para bang may puwang na nabuhay muli sa loob niya? Len decision.

Hindi ko naman pwedeng hayaan kang mamatay sa lamig. Bulong niya sa sanggol. Agad siyang naghanda ng maligam na tubig. kumuha ng lumang lampin at sinubukan niyang alagaan ang bata sa abot ng kaniyang makakaya. Matagal na mula ng may inalagaan siyang gann kaliit pero parang natural sa kamay niya ang paghawak.

Parang anak din kita hindi niya namalayang nasabi. Habang pinapatulog niya ang sanggol, nanginginig pa rin ang isipan ni Lando. Ano ang gagawin niya? Isa uli ba sa pulis? Ipamalita sa barangay o kukupkupin na lang. Pero sa tuwing ilalagay niya ang sanggol sa papag, umiiyak ito ng malakas at kapag kinuha niya agad itong tumatahan. Diyos ko, bulong ni Lando.

Bakit parang sa akin ka kumakapit? Elhi tanong din eh walang sagot. Habang lumalalim ang gabi, paulit-ulit na bumabalik sa isip ni Lando ang sulat. Hindi siya ligtas sa amin. Anong ibig sabihin non? Sino ang nag-iiwan ng bata sa gitna ng gubat? At bakit sa harap ng kanyang kubo? Hindi niya alam kung delikado ba o kung may nakamasid lamang sa kanya mula sa dilim.

Pero isang bagay ang malinaw. May nagtatagong malaking lihim ang sanggol na ito. At pakiramdam ni Lando, unti-unti na siyang napapasok dito kahit ayaw niya. Unang gabi ng pag-asa. Habang tulog ang sanggol sa dibdib niya, may kakaibang katahimikan siyang naramdaman. Isang uri ng katahimikang matagal na niyang hindi nadarama mula ng mawala ang kanyang pamilya.

Kung ano man ang sinasabi ng sulat na hindi kaligtas, ako na ang bahala sa’yo. Hindi kita pababayaan. pabulong niyang pangako. Hindi niya alam na ang desisyong ito ang magbabago ng takbo ng kaniyang buhay, magpapabalik ng mga ala-ala at maglalantad ng isang katotohanang matagal ng nakatago sa ilalim ng katahimikan ng baryo.

At sa labas ng kubo sa pagitan ng mga puno, may dalawang matang palihim na nakamasid ka kay Lando at sa sanggol. Tahimik, naghihintay at mukhang hindi sila magpapatinag. Mag-aal 4:00 na ng hapon nang magising si Lando mula sa maikling tulo. Halos hindi siya nakapagpahinga buong gabi dahil sa sanggol. Umiiyak, nauuhaw, giniginaw at parang nagigising sa bawat maliit na ingay.

Pero kahit pagod, hindi niya maiwasang humiti habang pinagmamasdan ang maliit na batang mahimbing na natutulog sa banig na nilagyan niya ng malinis na kumot. “Para kang anghel!” bulong niya habang pinapaypayan ang sanggol gamit ang lumang pamaypay. Pero sa likod ng kanyang isip, hindi pa rin mawala ang kaba at tanong, “Sino ang nag-iwan sa batang ito? Ano ang ibig sabihin ang hindi siya ligtas sa amin? At sino ang mga matang nakita niya kagabi sa labas? Hindi niya sigurado kung totoo ba iyon o epekto lang ng pagod.

Pero sa lakas ng pakiramdam niya, alam niyang may iba pang tao sa gubat at hindi iyon ordinaryo. Yeng unang pagpupulong aa barangay. Hindi mapakalis si Lando. Kailangan niyang ipaalam sa barangay para kahit papaano ay may ideya sila sa nangyayari. Hindi niya kayang sikmurain na may batang ganito kaliit na basta na lang inabandona.

Hawak ang sanggol. Naglakad siya papunta sa barangay hall. Pagdating niya roon, sinalubong siya ni Kapitan Elizar, isang matandang kilala sa baryo bilang strikto pero may malasakit. Lando, ano ng dinadala mo? Hindi nito natapos ang sasabihin ng makita ang sanggol. Abat, Diyos ko.

Saan mo nakuha yan? Tanong ng kapitan halatang nagulat. Sa harap ng ilang kagawad, ipinakita ni Lando ang sulat na natagpuan niya. Tahimik silang lahat habang binabasa ito. Hindi maganda to. Sabi ng secretarya. Baka may kinalaman sa alam mo na. Singit ng kapitan. Huwag kang magsalita kung walang kasiguraduhan.” Napatingin si Lando.

“Ano pong ibig niyong sabihin?” Umiling ang kapitan. May ilang buwan nang may mga naririnig kaming kakaibang gumagala sa gubat. Minsan may nawawalang alagang hayop. Minsan may boses sa gabi. Pero walang ebidensya. Ayoko pang magbitaw ng salita. Baka naman may grupo ng tao na nagtatago sa gubat. Sughestyon ni Lando. Possible.

Pwede ring may naghahanap ng proteksyon. Pwede ring may tinatakbuhan. Sagot ng kapitan. Pero bakit sanggol? At bakit sa harap ng kubo mo iniwan? Hindi alam ni Lando ang isasagot. Yan desisyon ng barangay. Kapo pong gagawin natin? Tanong ni Kagawad Mila. Huminga ng malalim ang kapitan bago tumingin kay Lando.

Lando, handa ka bang alagaan muna ang bata? Parang biglang tumigil ang mundo para kay Lando. Ako po, kilala ka naming mabuti. Walang pamilya, malinis ang pangalan at mukhang komportable sa’yo ang sanggol. Tumingin siya sa bata. Tahimik itong nakahawak sa kanyang damit parang ayaw bumitaw. Pinilit niyang pigilan ang luha. Ah ay handa ako. Umiti ang kapitan.

Pansamantala lang ito habang nagsisiyasat kami. Bantayan mong mabuti ang bata at kung may mapansin kang kahinahinala, agad kang bumalik dito. Tumango si Lando. Maiintindihan ko po. Hindi niya alam na ang desisyong iyon ay maghahatid sa kanya sa mga pangyayaring hindi pa niya kayang isipin. Lenis misteryo ng banig.

Pagbalik nila sa kubo, napansin niya ang banig na pinaglagyan ng sanggol. Kanina’y basang-basa ng hamog. Pero ngayon ay mayroon ng mga marka. Een bakit parang may ukit? Bulong niya. Lumapit siya at tiningnan ng mas mabuti. May mga manipis na guhit na parang simbolo. Hindi regular, hindi sulat at hindi sana niya mapapansin kung hindi tumatama ang sikat ng araw.

Mga bilog linya hugis na parang sinaunang marka. Hindi naman ganito kaninang umaga. Bulong niya. Tumaas ang balahibo niya. Sinubukan niyang basain ang daliri at punasan ang guhit. Hindi natatanggal. Parang parte na ito ng banig. Anong ibig sabihin nito? Tumalikod siya at binalikan ang sanggol. Tahimik ito pero gumagalaw-galaw ang kamay.

Parang may hinahanap sa hangin. Baka may kinalaman ka sa mga simbolong iyan. Tanong niya ng mahina bagamat’t alam niyang hindi sasagot ang bata. Pero sa hindi maipaliwanag na dahilan, mas lalo siyang nakaramdam ng pangamba. I gabing Edi kumalampag. Pagsapit ng gabi, napilitan si Lando na magpuyat ulit.

Mabilis niyang napansin na ang sanggol ay hindi basta umiiyak. Parang may mga oras na bigla itong nagigising na parang natatakot. Lele, “Nandito lang si tatay Lando.” bulong niya. Hindi niya alam kung bakit niya nasabi ang salitang itatay. Pero parang natural ito. Nang makatulog ang bata, naupo siya sa may pintuan ng kubo nagbabantay.

Tahimik ang kagubatan. Masyadong tahimik hanggang eh. Isang malakas na kalampag mula sa labas. Napasugod si Lando. Hawak agad ang kanyang sibat na gamit niya sa pangingisda. Sino yan? Sigaw niya. Walang sumagot. He a he a. He a sunod-sunod. Mas malakas. Mas nakakatakot. Hinawakan niya ang sanggol, isinilid sa loob ng kumot at niyakap ng mahigpit.

“Huwag kang matakot. Huwag kang matakot.” D. Pagkaraan ng ilang segundo, huminto ang ingay. Tanging mga kuliglig na lang ang maririnig. Pero alam ni Lando may tao sa labas at hindi iyon basta dumaan lang. Yan hindi anino. Dahan-dahan siyang sumilip sa bintana. Sa malayo sa pagitan ng mga puno may mga aninong gumagalaw.

Tatlo, hindi apat. Humihinga siya ng malalim. Mga tao ba yan o? Pero nang tumapat sa buwan ang isa sa mga anino, nakita niya ang mga mata. Mapula, matalim at parang gutom. Hindi iyon normal. Hindi iyon hayop. at lalong hindi iyon tao. Bumalik siya sa loob ng mabilis at isinara ang bintana. Hawak nila ang kubo ko.

Alam nilang nandito ka. Bulong niya sa sanggol. Y pangako dinlando sa gitna ng takot. Sa gitna ng mga aninong nag-aabang sa dilim. Yakap ni Landon ng mahigpit ang sanggol. Hindi kita ibibigay kahit kanino. Bulong niya. Kahit ano pang dahilan kung bakit ka nila hinahanap, akin ka na. Ako ang magtatanggol sa’yo.

Hindi niya alam na sa labas ng kanyang kubo may isang boses na mahina ngunit malinaw. Huwag mong pakialaman ang batang yan Lando hindi mo alam kung anong dala niya. At sa gabing iyon, nagsimula ang totoong kwento. Ang sumunod na araw ay parang mas mahaba, mas mabigat at mas nakakabingi ang katahimikan sa paligid ng kubo.

Halos hindi nakatulog si Lando. Buong magdamag niyang binantayan ang sanggol habang pinakikinggan ang bawat tunog sa gubat, tinig ng hangin, kaluskos ng dahon, uwol ng mga hayop at ang nakakatakot na yabag na palayo ng palayo matapos ang kagabi. Pero kahit nawala na ang mga anino, hindi nawawala ang pakiramdam na may nagmamasid pa rin.

Habang tinatapalan niya ng bagong lampin ang sanggol na pabuntong hininga siya. Kung alam mo lang anak, halos pulso ko na lang ang natira sa kaba kagabi. Mumiti ang bata tila walang alam sa panganib na nag-aabang sa labas. Ah ganun ha? Nitingiti ka pa diyan. Biro ni Lando para maibsan ang bigat ng nararamdaman. Pero sa loob-loob niya alam niyang hindi biro ang mga pangyayari.

Yengis pagbalik ng AC saksi. Bandang 10 ng umaga may kumatok sa kubo. Isang pamilyar na boses. Lando, si kapitan to. Agad niyang binuksan ang pinto. Nakahingang malalim pero hindi pa rin kampante. Naku Kap, salamat at dumating kayo. May problema raw kagabi, tanong ni Kapitan Elizar kasama ang dalawang kagawad.

Inilabas ni Lando ang kwento, ang malakas na kalampag, ang mga matang pula, ang mga anino sa puno. “Matagal ko ng naririnig ang mga kwento tungkol sa mga nilalang sa gubat,” sabi ng kapitan habang nakakunot noo. Pero ngayon lang may nagpatunay ng ganito kalinaw. “Kap hindi sila hayop. Hindi rin sila tao.” seryosong sagot ni Lando.

Nagkatinginan ang mga kagawad. Alam mo ba sabi ng isa. Simula ng dumating ang sanggola na yan, parang may gumagalaw na kung anong hindi dapat gumagalaw sa paligid. Napatingin si Lando sa sanggol na malalim ang tulog. Anong ibig niyong sabihin? Lumapit si kapitan. May nagbabantay sa inyo kagabi. Isa sa mga bantay namin nakakita ng tao raw.

Mabilis nakatago ang mukha at hindi nag-iisa. Mga tao?” tanong ni Lando. Pero may kakaiba raw sa kilos nila at parang hindi sila naglalakad. Parang dumudulas sa lupa. Nanlamig ang batok ni Lando. “Kapsa, tingin niyo ba sila ang nag-iwan ng bata?” “Hindi natin alam.” Sagot ng kapitan. Pero isang bagay ang sigurado.

Hinahanap nila ang bata hanggang ngayon. Napatingin si Lando sa anak-anak ang sanggol at doon niya napagtanto. Hindi na ito simpleng panganib isang lihim na mas malalim pa sa iniisip niya. And banig this inay and simbolo. Kap may isa pa po kayong dapat makita. Sabi ni Lando. Pinakita niya ang banig na may mga kakaibang ukit. Lumapit ang kapitan.

Yumuko at tinitigan ang mga simbolo. Teka, parang nakita ko na ‘to. Bulong niya. Saan? Tanong ni Lando. Sa lumang kweba sa kabilang panig ng bundok. May mga katulad na marka sinaunang simbolo ng mga taong nagtago rito noon pa mang panahon ng digmaan. Mga rebelde, tanong ni Lando. Hindi mas matanda pa. Parang sekta.

Parang grupo na may pinoprotektahang lihim na may kinalaman sa bata. Posibleng posible. Napaupo si Lando. Kung isang sekta o grupo nga ang nag-iwan sa bata, bakit? At bakit hindi siya ligtas sa amin? Yengu unang pala tandaan ng bata. Habang nag-uusap sila, biglang umiyak ang bata pero hindi normal na iyak. Malalim, malakas, parang may pinipighilan.

Uy bakit ka umiiyak ng ganyan? Alalang tanong ni Lando habang kinakarga ito. Pero nang hawakan niya ang kamay ng sanggol na panganga siya. Cap ano Lando? Hawakan niyo to. Tinapik ng kapitan ang kamay ng sanggol at bigla itong uminit. Diyos ko, ang init. Gulat ng kapitan. Parang may apoy sa balat ng bata. Pero hindi siya umiiyak sa sakit.

Umiiyak siya na parang may nararamdaman sa paligid. Bakit ganito? Tanong ni Lando. Takot at nagtataka. Dahan-dahang huminto ang pag-init ng bata tapos tumahimik. Parang wala lang nangyari. Si masyado ng maraming misteryo. Sabi ng kapitan. Lando, makinig ka. Huwag na huwag kang lalayo sa baryo at huwag mong hahayaang may ibang makahawak sa bata. Kap.

Ano ba talaga ang tingin niyo sa batang ito? Tumingin ang kapitan sa gubat bago sumagot. Hindi ko alam. Pero hindi siya ordinaryong bata at hindi rin ordinaryo ang mga taong naghahanap sa kanya. Yan gi inilalagay kenebitad. Kinabukasan, nagdesisyon si kapitan at ang mga kagawad na mag-iwan ng mga bantay sa paligid ng kubo.

Pagod man, si Lando ay nagpakain, nag-alaga at nagpaligo sa sanggol. Habang abala siya, napansin niya ang ilang kakaibang bagay. Kapag umiiyak ang sanggol, biglang tumitigil ang hangin. Kapag tumatawa ito, parang mas gumaganda ang sikat ng araw. At kapag natatakot ito, may naririnig si Lando na nagka-crack sa labas.

Parang tuyong sanga pero walang gumagalaw. May koneksyon ka ba sa gubat? Tanong niya sa bata. Ano ka ba talaga anak? Syempre walang sagot. Yan ko hindi inaasahang bisita. Gabi na at tahimik ang lahat. Habang pinapadede ni Lando ang sanggol, may marahang kumato. He a he a he a Hindi iyon katulad ng kagabi. Hindi malakas, hindi nakakatakot. Parang pamilyar.

Lando, ikaw ba yan? Boses ng isang babae. Nanlaki ang mata ni Lando. Hindi siya makakalimot sa boses na iyon. Rosa. Binuksan niya ang pinto at doon siya natulala. Isang batang babae na nasa edad ling payat, magulo ang buhok at punong-puno ng takot ang mata. Para siyang galing sa ilang araw na pagtakas. Rosa, anong ginagawa mo dito? Utal ni Lando.

Lando, kailangan kong makita ang bata. Nanigas ang katawan ni Lando. Bakit? Anong alam mo? Umiiyak na ang babae. Lando ako ang ako ang Hindi niya natapos ang salita dahil may kumalabog na naman sa gubat. Mas malakas, mas mabangis, mas mabilis. Dumagundong ang lupa. Diyos ko, napabulong si Rosa. Natagpuan na nila tayo. Nila. Gulat na tanong ni Lando.

Tayo din. Kailangan Jeff nating umalis. Rosa, sino ka ba sa bata? Huminto ang babae. Tumingin ng diretso kay Lando at halos maiyak habang sinasabi. Ako ang tunay na nanay niya. Nanigas si Lando ng marinig ang sinabi ni Rosa. Ako ang tunay na nanay niya. Nag-echo iyon sa loob ng kubo na para bang bumuka ang lupa sa ilalim niya.

Pero bago pa siya makapagtanong, may malakas na kalusko sa gubat. Hindi normal, hindi pang karaniwan at hindi tunog ng hayop. Parang mga yabag ng maraming paa pero hindi pantay. Mabilis, mabangis, lumalapit. Rosa, ano ong mga to? Tanong ni Lando habang mahigpit na yakap ang sanggol. Hindi ko kayang ipaliwanag ng buo pero kailangan nating umalis ngayon na.

Hingal niya. Kung hindi pareho tayong mamamatay. Hindi niya alam kung dapat ba siyang maniwala pero nakita niya ang takot sa mata ni Rosa. Hindi lang takot para sa sarili kundi takot na may mawala sa kanya. Pagtatakas mula sa Kubo. Humigpit ang hawak ni Lando sa sibat at agad niyang hinawakan si Rosa sa braso.

Kung aalis tayo, hindi pwede sa gilid ng gubat. Doon sila nanggaling kagabi. Sa ilog tayo dadaan, sabi ni Lando. Tumango si Rosa. Pero bago pa sila makalabas ng pinto, “Blog! Umuga ang dingding ng kubo na parang may tumulak mula sa labas. Diyos ko at bulong ni Rosa, nakatunton sila. Dumapa ka! Tago ang bata.” sigaw ni Lando.

Nagsiksikan sila sa likod ng papag habang nakasilip ang babaeng ina sa siwang ng sahig. Doon niya nakita mga paa. Marami at hindi mukhang tao. Lando bulong ni Rosa. Nanginginig. Yan ang grupo na pinagtataguan ko. Yan ang dahilan kung bakit ko iniwan ang anak ko. Bakit? Ano bang gusto nila sa bata? Hindi sumagot si Rosa.

Yanes paglalakbay eh sa iilalim ng gabi. Nang lumayo ang mga anino, sinamantala nila ang pagkakataon. Dahan-dahang gumapang si Lando palabas ng kubo. Hawak ang sanggol habang nakadikit si Rosa sa kanyang likod. Pagdating nila sa likod bahay, huminga sila ng malalim. Lando mahina niyang sabi. Salamat. Hindi pa tayo ligtas. Sagot niya. Mag-ingat ka.

Nagmadali sila patungo sa ilog. Habang naglalakad. Tuloy-tuloy ang paliwanag ni Rosa. Paliwanag na unti-unting bumubuo sa malaking misteryo. Yengis bigaya o sumpa. Lando, hindi ordinaryo ang anak ko.” Panimula ni Rosa. “Napansin ko,” sagot niya. Nararamdaman niya ang nangyayari sa paligid. “Hindi lang yon,” sabi ni Rosa.

May kakayahan siya na hindi dapat kailan man makuha ng mga taong yon. “Anong kakayahan?” Huminto si Rosa, humawak sa balikat ni Lando. “Ang anak kong si Elias ipinanganak na may kakaibang kapangyarihan.” Sabi ng mga matatanda, tagapagmana siya ng isang sinaunang lahi na nagbabantay sa sagradong gubat. Pero may pangkat ng tao na gustong gamitin ang bata para sa sarili nilang kapangyarihan.

Mga tao ba yung may pulang mata? Tanong ni Lando. Hindi sila tao. Sagot ni Rosa. Pero hindi rin sila ganap na nilalang ng gubat. Mga dating tao na sumali sa sekta at isinumpa. Kumirot ang tiya ni Lando sa narinig. Kaya mo iniwan ang sanggol para hindi nila makuha? Tumulo ang luha ni Rosa.

Masakit pero ayokong makuha nila si Elias. Ang sabi ng matatanda, ang tanging ligtas na lugar ay ang kubo mo dahil ito ang dating tahanan ng mga tagapagbantay ng guba. Parang tinusok ang puso ni Lando. Ang ama ko, tanong niya. Tumango si Rosa. Lando hindi niya sinabi sao pero isa siya sa huling tagapag-ingat ng sagradong puok. Kaya ikaw ang pinili kong lapitan.

Yan huhuling humpay bago Dango habol. Bago pa makasagot si Lando, bigla nilang narinig ang isang napakalakas na sigaw mula sa gubat. Hindi sigaw ng tao. Hindi iyak kundi parang alulong ng isang nilalang na gutom at galit. Lando takbo, sigaw ni Rosa. Tumalon sila sa ilog. Ang tubig ay malamig at malakas ang agos.

Inalalayan ni Lando ang sanggol habang hinahatak si Rosa. Doon nila narinig ang mga yabag sa likod. Marami mabilis at papalapit. Eh gitna ng Agos. Sumuong sila sa malalim na bahagi. Habang lumalangoy si Lando, napansin niyang parang kumikislap ang balat ni Elias. Rosa, baka umiilaw siya. Kapag malapit ang panganib, nagigising ang kapangyarihan niya. Sigaw niya.

Sa liwanag na iyon, nakita nila sa pampang ang mga nilalang. Matataas, payat, baliktad ang galaw ng mga braso at pula ang mata na parang apoy. Yan sila. Yan ang sinasabi ko, sigaw ni Lando. Naghihiyawan ang mga nilalang sa pampang. Tumuturo sa ilog, naglalaway sa galit. Pero hindi sila makatawid. Parang may nakaharang.

Yan desagradong tubig. Napatingin si Rosa sa paligid. Lando nasa sagradong bahagi tayo ng ilog. Hindi sila makalapit dito. Bakit? Ang tubig na to ay protektado ng mga ninuno ng gubat. Hindi sila makakatawid pero hindi sila pwedeng manatili roon. Rosa, saan tayo dapat pumunta? Sa kweba sa likod ng talon. Doon natin malalaman ang buong katotohanan tungkol kay Elias.

Igenhe nabubuong katotohanan. Pagdating nila sa gitna ng ilog, naglakbay sila pababa hanggang marating ang maliit na daang patungo sa isang talon. Ang ingay ng tubig ay malakas pero may kakaibang lamig na tila tumatago sa bala. Doon sila tumigil. Lando, sabi ni Rosa. Seryoso at takot. May dapat kang malaman.

Anong ibig mong sabihin? Tumingin siya sa sanggol. Tapos sa gubat tapos sa mata ni Lando. Ang anak kong si Elias D. Huminga siya ng malalim. Ay anak mo rin. Parang natuyo ang dugo sa katawan ni Lando. Eh anong sinabi mo? Lando ikaw ang ama niya. Napatda si Lando. Nalaglag ang kanyang sibat at ang paligid ay biglang naging mas malamig kaysa sa tubig ng ilog.

Rosa hindi maaarig pero umiiyak na siya. Patawad, Lando pero totoo. At kaya ka nila hinahanap dahil ikaw rin ang huling tagapagbantay. Napamulagat si Marco ng makita ang batang papalapit sa kanya. Mga anim na taong gulang ito, payat, marumi ang damit at namumugto ang mga mata sa pag-iyak.

Bitbit nito ang isang lumang laruan na halos mabali na ang kamay. Tito, Tito, tulungan niyo po ako. Halos hindi lumalabas ang boses ng bata dahil sa paghikbi. Agad na lumuhod si Marco para magpantay ang kanilang mga mata. Anak, anong nangyari? Nasaktan ka ba? O may humahabol sa’yo? Umiling ang bata pero lalo itong humagulgol. Hindi malaman ni Marco kung gutom ba ito, takot o may nangyaring mas malala pa.

Huwag kang matakot,” mahinahong sabi ni Marco. “Nandito lang ako. Sabihin mo sa akin kung anong kailangan mo.” Pinunasan ng bata ang luha gamit ang braso nitong marumi. “Tito, nawala po si nanay. Hindi ko po siya makita.” Parang tinamaan si Marco sa dibdib. Bigla niyang naalala ang sarili noong bata pa siya. Iyung mga araw na hinahanap niya ang ina niyang madalas magkasakit at mahina.

Hindi niya maiwasang mapalunok dahil ramdam niya ang sakit ng batang ito. Ano ng pangalan mo? Tanong ni Marco. Liam Py. Liam, ulit niya softly. Sige, tutulungan kita. Pero una, sasamahan mo muna ako sa loob para mabigyan kita ng tubig at pagkain. Ha? Tumango ang bata pero mahigpit ang kapit nito sa lumang laruan.

Halatang pagod na pagod na at gutom. Sa loob ng restaurant. Pagpasok nila, sinenyanyasan ni Marco ang cworker niya. “Boss sagot ko.” Sabi ni Marco habang inaabot ang wallet niya. “Kaya please, bigyan mo sana ng maliit na pagkain ang bata.” Hindi nagdalawang isip ang coworker. Kilala si Marco sa pagiging mabait kahit minsan siya mismo ay hindi sobra ang pera.

Habang naghihintay sila, umupo si Liam sa gilid ng mesa. Tahimik lang ito pero hindi mapakali ang mga kamay. nanginginig halatang gutom at takot. “Liam!” Dahan-dahan na sabi ni Marco, “Kailan mo huling nakita ang nanay mo? Kanina lang po nasa may palengke kami.” Naglakad lang po sandali si nanay para bumili ng ulam.

Tapos sabi niya, “Liam, dito ka lang ha. Huwag kang aalis.” Pero ang tagal niya pong bumalik. Napahinto ang bata sandali muling naluha. Natakot po ako kaya hinanap ko siya. Pero ang daming tao na wala ako. Hindi alam ni Marco kung ano ang mas masakit. Ang takot ng bata o ang pag-iyak nitong parang wala ng masasandalan sa mundo. Okay lang ‘yan, sabi ni Marco.

Hahanap natin ang nanay mo. Hindi ka nag-iisa, Liam. Pagdating ng pagkain, agad itong inabot ni Marco. Anak, kumain ka muna. Parang matagal na hindi nakakain si Liam. Dahan-dahan lang siya kumain noong una pero kalaunan ay halos lamunin niya ang pagkain. Tumingin si Marco sa kanya. Nalulungkot at natutunaw ang puso.

Kumain ka lang hindi ka namin pababayaan. Matapos kumain, inabot ni Marco ang tubig at pinainom ang bata. Mas okay ka na. Tumango si Liam. Sige, magtatanong-tanong tayo sa paligid. Maraming tao sa palengke. Baka nandoon pa ang nanay mo. Pero bago sila umalis, lumapit ang manager at binigyan si Marco ng isang maliit na babala.

Marco, tandaan mo ha, may trabaho ka pa. Huwag ka masyadong lalayo. Opo, sir, sagot niya. Pero sa isip niya, bahala na. Mas importante ang bata. sa kalsada. Lumabas sila at nagsimulang maglakad pabalik sa direksyon ng palengke. Gabing-gabi na at maraming tao. Iba-iba ang hiyawan ng tindera, ilaw sa mga kariton at ingay ng jeep na dumadaan.

“Liam! Dito ka lang sa tabi ko ha. Huwag kang bibitaw.” Mahigpit na hinawakan ni Liam ang kamay niya. Habang naglalakad, napansin ni Marco ang isang eksena. Isang lola ang nakaupo sa tabi ng bangketa. Mukhang pagod at gutom. Marco, anak, may tubig ka ba diyan? Tanong ng lola. Hindi ito bahagi ng plano.

Pero hindi rin kayang baliwalain ni Marco. Saglit siyang yumuko. Saglit lang po, Lola. Inabot niya ang natitirang tubig na dapat sana ay para sa kanya. Salamat anak. Ang bait mo, Diasagot ni Marco dahil humila si Liam sa kanya. Tito hindi pa rin natin nakikita si nanay nga kailangan nilang magpatuloy. Pagdating sa palengke, maraming tao.

May nag-aaway, may tumatawa, may nagmamadali pero walang isang babaeng naghahanap ng anak. Nanay ni Liam! Sigaw ni Marco. May naghahanap po sa nanay niya. May batang liam na nawawala. Walang sumasagot. Nanay! Sigaw naman ni Liam. Halos pumutok ang boses. Pero ang tanging sagot ay ang ingay ng palengke.

Hindi mapigilan ni Liam ang umiyak muli. Tito, baka iniwan na ako ni nanay. Agad siyang niyakap ni Marco. Hoy, huwag mo yang isipin. Hindi ka iiwan ng nanay mo. Alam ko ang pakiramdam na mawalan ng ina. Pero hindi mo kasalanan to. Unti-unti ng nangingilid ang luha sa mata ni Marco. Hindi niya namalayan. Pero sa loob niya, naroon ang kirot ng nawalang ina.

At biglang may lumapit na babae hingal, pawis at taranta. Liam, anak ko. Nagulat si Marco. Si Liam. Napabalik ang ulo niya at ayun tumatakbo ang bata papunta sa babae. Nanay, nagyakapan sila. Mahigpit. Iyakan. Para bang matagal silang hindi nagkita. Salamat. Salamat po,” sabi ng nanay kay Marco. “Hindi ko alam kung ano ang gagawin ko kung hindi dahil sa yumiling si Marco.” “Ginawa ko lang po ang tama.

” Bigla siyang niyakap ni Liam. “Tito, babalik ako dito ha.” “Gusto ko po kayong makita ulit, T.” Napangiti si Marco. Kapag gusto mo, nandito lang ako. Pag-uwi ni Marco, tahimik siyang naglakad pauwi. Pagod pero may kakaibang gaan sa dibdib. Minsan ang pinakamaliliit na kabutihan ay nagiging pinakamahalagang ala-ala ng isang tao.

At ngayong gabi, si Marco, kahit pagod at laging nagsusumikap ay nakagawa ng isang bagay na hindi niya makakalimutan. Tahimik na naglalakad si Marco pauwi. Madaling araw na. Ang ilaw ng poste ay mahina. Parang pagod na rin tulad niya. Pero sa loob niya may kakaibang saya. Hindi dahil sa pera, hindi dahil sa trabaho, kundi dahil sa isang simpleng kabutihan na hindi niya sinasadya gawin.

Pero nagbago ng buhay ng isang bata habang naglalakad. Napatingala siya sa langit. Salamat,” bulong niya. Hindi man ako mayaman pero binigyan mo ako ng pagkakataon na makatulong. Pagdating niya sa maliit niyang kwarto, naupo siya sa kanyang lumang kama. May butas na ang foam, malamig at minsan may tumutulong tubig kapag umuulan.

Pero ngayong gabi, iba ang pakiramdam. Parang mas malambot ang kama, mas tahimik ang gabi. Humiga siya. Pero bago pa man pumikit, biglang nag-ring ang cellphone niya. isang hindi kilalang numero. Hello. Antok pa ang boses niya. Ah si Marco po ba ito? Isang boses ng babae. Opo. Sino po sila? Ako po si Aling Teresa, nanay ng ka-worker mo na si Liza.

Nabanggit niya po na ikaw daw yung tumulong sa batang nawawala kanina. Napaupo si Marco. Ah opo. Tutulong lang po sana. Gusto lang po kitang batiin. Hindi lahat gumagawa ng ganon. Salamat sa kabutihan mo anak. Hindi alam ni Marco ang isasagot. Hindi sanay na pinupuri siya. Wala po yun maliit na bagay lang. Maliit sao tugon ng babae pero malaking bagay para sa bata at sa nanay niya.

Napangiti si Marco pero bago siya magsalita may sinabi ang babae na nagpabago sa tono ng gabi. Marco, may alam akong trabaho. Mas malaki ang sahod, mas fix ang oras at mas maayos ang buhay. Naghahanap sila ng taong mapagkakatiwalaan. Naisip kita. Parang may tumigil na hangin sa kwarto ni Marco. Oh ako eh. Bukas pumunta ka sa address na ipapadala ko. Sabihin mo pangalan ko.

Para sa isang taong araw-araw nag-aalala kung sapat ba ang sahod. Kung kaya ba niya ang renta, kung may pambili ba siya ng pagkain bukas. Ang tawag na ito ay parang regalo mula sa langit. Sige po. Maraming salamat, Puti. Halos hindi lumalabas ang boses ni Marco. Hindi ka dapat magpasalamat, anak. Sagot ng matanda. Ang kabutihan mo ang nagdala sao dito.

Pagkababa ng tawag napatingin si Marco sa Kisam. Hindi niya alam kung iiyak ba siya o tatawa. Pero ang alam niya, ngayon lang siya nakaramdam ng ganitong pag-asa. Kinabukasan, maagang nagising si Marco. Nag-ayos ng gamit, sinuot ang pinakamaayos niyang polo. Medyo luma pero plansado. Huminga siya ng malalim bago lumabas ng kwarto.

Habang naglalakad, hindi niya mapigil ang isipin. Baka hindi para sa akin to. Baka hindi ako matanggap. Baka masyadong mataas ang posisyon. Pero naalala niya si Liam. Ang tapang ng batang iyon. Ang lakas ng loob kahit umiiyak. Kung kinaya ng bata, kakayanin ko rin, bulong niya. Sa bagong lugar, isang malaking building ang nadaanan niya.

Hindi ito tulad ng restaurant. Malinis ang paligid, maaliwalas. May guard sa harap na maayos ang uniporme. Lumapit si Marco. Sir, good morning po. Hinahanap ko po si ma’am Liza Este. Si ma’am Teresa po palad. Tiningnan siya ng guard. Ay ikaw pala si Marco. Sinabi ka niya kagabi. Dito ka sundan mo ako. Parang tumalon ang puso ni Marco.

Alam nila ako. Inaasahan nila ako. Pagpasok niya may isang babaeng naka-office wear ang lumapit. Hi Marco, ako si Ma’am Claris. Nabanggit ni Ma’am Teresa ang tungkol sa’yo. Meron kaming bakanteng posisyon. Utility staff. Ayos ba sao? Tumango agad si Marco naaayos po. Umumiti ang babae. Simple lang ang trabaho.

Mas mataas ang sahod kaysa sa dati mo. At may benefits. Para bang may kumurot sa puso ni Marco? Hindi ito pangarap na trabaho. Pero para sa kanya malaking hakbang. Isang bagay na hindi niya inakalang darating. Salamat po. Salamat talaga. Simula kaagad bukas kung gusto mo. Pag-uwi niya, hindi mapigilan ni Marco ang umiti buong lakad pauwi.

Ang mga tao sa paligid, mga tricycle driver, vendors, kids, lahat ay parang mas magaan tingnan ngayon. Pagdating niya sa lumang kwarto, naupo siya at huminga ng malalim. “Totoo ba ‘to?” tanong niya sa sarili. At doon niya naalala si Liam. Ang maliit na batang tinulungan niya. Kung hindi niya nakita iyon, kung hindi niya pinakinggan, kung hindi siya tumulong, hindi mangyayari ang lahat ng ito.

Salamat, Liam, bulong niya. Hindi mo alam pero tinulungan mo rin ako. Kinagabihan, habang nag-aayos si Marco ng mga gamit niyang dadalhin bukas, biglang may kumatok sa pinto. Talk, talk, talk. Sino kaya? Pagbukas niya, isang maliit na bata ang nakatayo. Nakangiti. Bitbit ang parehong lumang laruan.

Tay, Tito Marco. Silium. Kasunod niya ang nanay niya naangiti rin. Pasensya na kung istorbo kami. Pero gusto ka lang po namin pasalamatan ulit. Napangiti si Marco. Liam, kamusta ka na? Tito naalala ko po kayo. Sabi ko kay nanay, puntahan natin yung mabait na tito. Hindi napigilan ni Marco ang maiyak ng kaunti.

Pinigilan niya pero tumulo pa rin. “Tito, hwag ka umiiyak.” Sabi ni Liam habang inabot ang laruan. Sao na po to. Para po lagi mong maalala na mabait ka. Halos mabasag ang puso ni Marco sa lambot ng sandaling iyon. Salamat Liam. Pero mas gusto ko makita kang masaya. Yan ang regalo ko. Umiling ang bata. Tito, para po talaga to sa inyo.

Inabot ni Marco ang laruan. Isang maliit lumang robot. Basag na ang braso pero para kay Marco. Parang ginto at doon nagtatapos ang gabi. Isang gabi na puno ng pasasalamat. Isang batang nagbigay ng laruan at isang binatang nakahanap ng bagong pag-asa. Ngayon, mas malinaw kay Marco. Kapag gumawa ka ng kabutihan, babalik yan sayo sa paraang hindi mo inaasahan. M.