Noong Linggo iyon. Ako—si Lina—nagdesisyon na umuwi sa probinsya para kumain ng tanghalian kasama ang nanay ko matapos ang isang linggong trabaho sa Maynila.

Pagpasok ko pa lang sa bakuran, sumalubong sa akin ang amoy ng sinigang, pritong tilapia, at ginisang gulay—mga pagkaing nagpapabalik ng lahat ng alaala ng bahay.

Ngumiti si Mama, banayad at puno ng lambing:

— “Sakto ang dating mo, anak! Handa na ang pagkain. May niluto akong mga paborito mo.”

Nginitian ko siya. Sa city, puro pressure, deadlines, at traffic. Pero dito… payapa, parang humihinga ulit ang kaluluwa ko.

Ang asawa ko, si Dennis, 31, naiwan sa Maynila dahil sa trabaho. Ako lang ang umuwi, dala ang laptop, cellphone, at ilang gamit na pinabili ni Mama.

Pag-upo ko sa mesa, nandoon na ang hipag ko, si Ate Luz, asawa ng kuya ko. Nakangiti habang inaabot ang mangkok ng sabaw:

— “Uy, Lina! Umupo ka na, ipaglalagay kita ng kanin.”

Kinuha ko ang mangkok, may halong saya at kaba. Kahit mabait si Ate Luz, ramdam ko minsan ang bahagyang inggit niyang hindi masabi—pareho naman kaming nagtatago niyon.

Nag-umpisang magtanong si Mama:

— “Kamusta na ang trabaho mo? Ayos ba ang kita mo ngayon?”

Ngumiti ako. Dapat lang, kasi ang sahod ko ngayong buwan ay maabot ng ₱200,000 dahil sa bagong project.

— “Ayos naman po, Ma. Mas mataas ng konti ngayon…”

Kumunot ang noo ni Mama, interesado:

— “Magkano ba kinikita mo kada buwan?”

Sa loob-loob ko, gustong-gusto ko talagang sabihin. Hindi para magyabang… pero para ipakita na may narating naman ako.

Dapat sasabihin ko na:

“Mga dalawang daang libo po…”

Pero bago pa man lumabas ang salita—

SINIKO AKO NG ASAWA KO SA ILALIM NG MESA.

Marahan pero madiin. Parang sinasabing:

“Huwag.”
“Huwag mong sabihin.”
“Magtimpi ka.”

Napatigil ako. Napalunok.

Pag-angat ko ng tingin, nakatingin si Dennis sa akin nang matalim, mariing umuusal:

“Huwag ka magyabang. Sabihin mong mababa lang.”

Nagulo ang isip ko. Hindi ko maintindihan bakit.

Kaya napilitan akong ngumiti nang pilit:

— “Mga… ₱4,000 lang po, Ma…”

Biglang tumahimik ang mesa.

Napalipat ang tingin ni Ate Luz sa akin—halong pagtataka at hindi makapaniwala. Si Mama naman, bahagyang napakunot ang noo pero hindi na nagsalita.

Huminga ako nang malalim. Para bang may tinik sa lalamunan ko.

Pero ang tanong na bumabagabag sa isip ko:

Bakit natatakot si Dennis na sabihin ko ang totoo?

Narinig ni Lira ang sariling tibok ng puso—malakas, mabilis, parang gustong tumalon palabas ng dibdib. Nasa harapan niya si Sombra at dalawang tauhan nito, hawak pa rin ang baril, habang sa likuran ay nakahawak sa balikat ni Aling Rosita ang isa pang lalaki.

Pero ngayong nakita na niya ang liwanag ng katotohanang matagal nang nakatago, alam ni Lira na hindi na siya maaaring umatras.

---

Pagpapatuloy…

Humigpit ang hawak ni Sombra sa baril.

SOMBRA:
“Ibigay mo sa akin ang code. Ngayon din. Bago pa ako mawalan ng tiyaga.”

Tumayo si Lira, kahit nanginginig ang tuhod.
LIRA:
“Hindi mo ba naiintindihan? Hindi kay Mama ‘yan. Sa amin ‘yan.”

Nagtawanan ang dalawang tauhan.

TAUHAN 1:
“Tingnan mo ‘to, nagmamatapang.”

Pero hindi umiwas si Lira. Tiningnan niya nang diretso si Sombra—ang lalaking sumira sa buhay ng napakaraming tao.

Biglang nagsalita si Aling Rosita, sa kauna-unahang pagkakataon ay hindi nanginginig ang boses.

ALING ROSITA:
“Tama na, Sombra. Hindi mo kailangan ang code. Dahil kahit makuha mo ang pera… hindi mo na ito magagamit.”

Sumimangot si Sombra.

SOMBRA:
“At bakit?”

Ngumiti si Aling Rosita—isang ngiti ng taong matagal nang may hawak na alas.

ALING ROSITA:
“Dahil ang perang ‘yan… hindi kaninuman. Hindi rin sa akin. Hindi rin sa anak ko. Sa gobyerno ‘yan.”

Nagulat si Lira.
LIRA:
“Ha? Mama, ano’ng sinasabi mo?”

Huminga nang malalim si Aling Rosita.

ALING ROSITA:
“Anak… bago ka ipinanganak, miyembro ako ng isang special unit ng gobyerno. Undercover agent ako. Ang perang nasa account na ‘yun… pondo ‘yon para sa operasyon laban sa grupo ni Sombra. Ako ang nagtatago.”

Natigilan si Lira.
Hindi niya akalaing ang mahinhing ina na kilala niya ay dating ahente.

Namula ang mukha ni Sombra, galit na galit.

SOMBRA:
“Kaya pala hindi namin makita ang source ng pera… Ikaw! Ikaw pala ang daga na hindi namin mahuli sa loob ng tatlong dekada!”

Marahas nitong hinila ang buhok ni Aling Rosita.

SOMBRA:
“Ibibigay mo ang code, o dito mismo matatapos buhay ninyo!”

Umiyak si Lira, pero hindi dahil sa takot—kundi dahil sa galit.

Bigla niyang naalala ang huling mensahe ng tatay na iniwan sa likod ng passbook:

“Kung dumating ang mga taong ‘yun, protektahan mo ang nanay mo. Ikaw lang ang makakatapos ng misyon.”

Dahan-dahang hinawakan ni Lira ang bag niya at inilabas ang lumang cellphone na ibinigay ng tatay bago ito namatay.

LIRA:
“Sombra…”

Tiningnan siya nito.

LIRA:
“Alam mo bang bago ka pa nakapasok dito… pina-activate ko na ang emergency line ng NBI?”

Nanlaki ang mga mata ni Sombra.

SOMBRA:
“Anong—”

BAGO PA SIYA MAKAPAGTAPOS—

BAAAM!
Bumagsak ang pinto ng abandonadong gusali.

Pumasok ang NBI Rapid Response Team.

NBI COMMANDER:
“IBABA ANG MGA BARIL! NGAYON DIN!”

Nagkagulo. May putukan.
Sumubok tumakas si Sombra, pero mabilis siyang nasunggaban at tinulak sa sahig.

NBI AGENT:
“Huli ka, hayop ka.”

---

PAGLILINAW NG LAHAT

Matapos ang operasyon, dinala sina Lira at Aling Rosita sa safe house ng NBI.

Umupo si Lira sa tabi ng ina.

LIRA:
“Ma… bakit hindi mo sinabi sa akin ang totoo?”

Hinaplos ni Aling Rosita ang buhok ng anak niya.

ALING ROSITA:
“Ayokong lumaki kang may takot. Gusto kong magkaroon ka ng normal na buhay… kahit ang kapalit ay itago ko ang nakaraan ko.”

Hindi napigilan ni Lira ang luha.
Ngayon niya lubos na naintindihan kung gaano kabigat ang sakripisyong ginawa ng kanyang ina.

Habang nag-uusap sila, lumapit ang NBI commander.

NBI COMMANDER:
“May kailangan kayong malaman… lalo na si Lira.”

Lumingon si Lira.

NBI COMMANDER:
“Ang tatay mo—hindi siya namatay sa aksidente. Siya ang nagligtas sa nanay mo noong huling operasyon. Iniharap niya ang sarili niya para hindi siya tamaan ng bala.”

Natahimik si Lira.
Nangalog ang baba niya.

LIRA:
“…Si Papa ang nagligtas kay Mama?”

Tumango ang commander.

NBI COMMANDER:
“At bago siya mamatay, sinabi niya ang eksaktong mga salitang iniwan niya sa likod ng passbook. Pinakiusap niyang bantayan ka namin, mula malayo.”

Nanginig ang kamay ni Lira.
Hindi man niya maibalik ang ama, pero ngayon alam na niya ang buong katotohanan.

Pagkalipas ng ilang buwan, naging testigo si Lira sa paglilitis kay Sombra at naihatid ito sa habang-buhay na pagkakabilanggo.
Nabigyan sila ng proteksyon at bagong pagkakakilanlan ng NBI.

Sa wakas ay nabuhay sila nang payapa.

Isang gabi, habang nakaupo sila sa harap ng maliit na bahay na ibinigay sa kanila ng programa, ngumiti si Lira sa ina.

LIRA:
“Ma… salamat. Sa lahat.”

Ngumiti si Aling Rosita, ngayon ay mas magaan ang puso kaysa dati.

ALING ROSITA:
“Hindi, anak. Ako ang dapat magpasalamat. Dahil ikaw ang nagtapos ng misyon. At ikaw ang dahilan kung bakit sulit ang lahat ng sakripisyo.”

Nagyakapan silang dalawa, sa wakas ay walang tinatagong sikreto, walang takot, walang anino na nagbabantang bumalik.

Sa bagong passbook na ibinigay ng bangko, may nakasulat na bagong linya mula kay Lira:

“Ang totoong kayamanan… ay hindi pera sa bangko, kundi ang pamilya at katotohanang hindi na kailangang pagtaguan.”

At iyon ang aral na kanilang dinala habang sinisimulan ang panibagong kabanata ng kanilang buhay—
malaya, buo, at marangal.