Gabi ng Lunes, biglang inatake si Papa habang kumakain kami. Nahihirapan siyang huminga, parang may nakadagan sa dibdib niya. Agad namin siyang dinala sa provincial hospital. Sabi ng doktor, barado ang ugat sa puso, at delikado dahil kulang sa gamit ang ospital.

Magdamag akong hindi natulog, nakaupo sa tabi ng kama niya, pinakikinggan ang tunog ng makina — beep, beep, beep — parang bawat tunog ay tumutusok sa dibdib ko.
Maagang namatay si Mama, at si Papa lang ang nagpalaki sa akin. Siya ang mundo ko.

Alas-nuwebe ng umaga, lumabas ako sa pasilyo para sagutin ang tawag. Sa screen, lumitaw ang pangalan: “Mama Lorna” — ang biyenan ko.

Pag-sagot ko pa lang, agad na siyang sumigaw:

“Lyn! Nasaan ka ba? Bakit di ka pa umuuwi para magluto ng tanghalian namin ni Ryan? Sabi ko magluto ka ng sinigang na bangus ngayon ah!”

Huminga ako nang malalim.

“Ma, nasa ospital po ako. Si Papa po, inatake. Nasa ICU siya ngayon.”

Pero ang sagot niya, mas matalim pa sa kutsilyo:

“Marami ka namang kamag-anak diyan, bakit ikaw pa? Umuwi ka na, mag-asikaso ka sa asawa mo. Pwede mo naman puntahan ang tatay mo mamayang gabi!”

Tahimik lang ako. Sa loob ng ICU, nakita kong hawak ni Papa ang kamay ko habang natutulog, may tubo sa ilong, maputla.
Kinagat ko ang labi ko para di maiyak.

Pagkaraan ng ilang minuto — tumawag ulit siya.
At ulit.
At ulit.

Pang-22 na tawag, alas-dose na ng tanghali. Lumabas ako sa dulo ng hallway, sinagot ko habang nanginginig ang kamay ko.

“Lyn! Gusto mo ba magutom kami ni Ryan? Umuwi ka na ngayon! Magluto ka, tapos saka ka bumalik sa ospital kung gusto mo!”

Huminga ako nang malalim. Tumingin ako sa labas ng bintana, sa araw na tirik na tirik.
Tahimik akong nagsalita, dahan-dahan, bawat salita mabigat:

“Ma… hindi ako uuwi.”

“Ma… hindi ako uuwi.”

Tahimik sa kabilang linya. Ilang segundo lang, pero parang ang tagal.
Narinig ko ang boses niyang may halong inis at pagtataka.

“Ano raw? Anong ibig mong sabihin, Lyn?”

Pinikit ko ang mga mata ko, at sa unang pagkakataon, hindi ako umiwas.

“Ma, si Papa ang nagpalaki sa akin mag-isa. Habang iba natutulog, siya nagtatrabaho buong gabi para mapag-aral ako. Ngayon siya nasa ICU, at baka ‘di na magising. Kung magagalit po kayo, bahala kayo. Pero ngayon… hindi ako aalis sa tabi niya.”

Tahimik muli. Sa dulo ng linya, narinig ko lang ang mahinang buntong-hininga.
Wala na akong sinabi pa. Pinutol ko ang tawag.

Umupo ako sa gilid ng kama ni Papa, hinawakan ang kamay niyang malamig.
“Pa, huwag kang bibitaw ha… may utang pa ako sa’yo, ang utang ng isang anak na di pa nakakabawi.”

---

Lumipas ang dalawang araw. Hindi na ako tinatawagan ni Mama Lorna.
Hanggang sa isang hapon, habang pinupunasan ko ang noo ni Papa, narinig kong may pumasok sa kwarto.

Paglingon ko — si Mama Lorna.
May dala siyang dalawang supot ng pagkain, may kasamang sabaw at prutas.
Tahimik lang siyang lumapit, inilapag ang mga iyon sa mesa.

“Pasensya na, Lyn,” sabi niya mahina. “Hindi ko alam… ganito pala kasakit kapag nakikita mong nahihirapan ang magulang mo. Dati, inatake rin ang tatay ko, at ako… wala rin sa tabi niya. Hanggang ngayon, pinagsisisihan ko.”

Hindi ako nakapagsalita. Nilapitan niya ako, marahang hinawakan ang balikat ko.

“Ako muna magbabantay kay Papa mo. Umuwi ka muna, magpahinga. Ako na dito.”

Naiyak ako. Ang babaeng tinawag akong tamad, walang pakisama, ngayon siya mismo ang nagbabantay sa tatay ko.
Maya-maya, binuksan ni Papa ang mata niya, mahinang bumulong:

“Anak… salamat… at salamat din sa iyo, Lorna…”

Sa unang pagkakataon, nakita kong ngumiti ang biyenan ko — totoo, hindi pilit.
At doon ko na-realize, minsan, ang awa’t pag-unawa ay mas makapangyarihan kaysa galit.